Các loại Gốm ở Việt Nam và thành phần hóa học của men gốm

 Nghề gốm ở Việt Nam đã có lịch sử hình thành và phát triển hơn 1000 năm qua. Từ xa xưa người Việt đã biết tận dụng đặt tính quý giá của đất sét là dẻo khi trộn với nước và cứng rắn như đá khi nung nóng để chế tạo các vận dụng đơn giản như chum chứa đựng, nồi, niêu…phục vụ đời sống thường ngày.

Vào thế kĩ thứ X, người việt đã biết sữ dụng một lớp men tráng lên các sản phẩm gốm đễ tạo độ mịn cho bề mặt sản phẩm và chống ngấm nước. Người ta gọi đó là men gốm.

 Theo thời gian ngàng gốm cũng phát triển cùng sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, con người đã tạo ra những sản phẩm chất lượng hơn như gạch ngói, gốm, sành, sứ từ nhiều nguồn nguyên liệu khác nhau. Ở Việt Nam hiện nay, có hàng ngàn cơ sở sản xuất nghề gốm lớn nhỏ khắp ba miền, tromg đó nỗi bật nhất là làng gốm Bát Tràng   – làng nghề gốm cổ truyền với hơn 800 năm lịch sử cùng các tuyệt tác gốm sứ đỉnh cao nổi dang khắp trong  và ngoài nước.

Như các bạn đã biết, gốm chia làm 4 loại bao gồm: gốm đất nung  , gốm sành nâu, gốm sành trắng và sứ. có sự phân chia này bởi vì với mỗi nguồn nguyên liệu đầu vào khác nhau thì chúng ta sẽ sản xuất được sản phẩm khác nhau. Hôm nay, Không Gian Gốm Bát Tràng xin chia sẻ với các bạn các nguyên liệu để sản xuất gốm ở việt nam và giải thích câu hỏi men gốm là gì? Thành phần hóa học của mem gốm là gì?

Thành phần hóa học của men gốm - Nguyên liệu để sản xuất gốm đất nung

Gốm đất nung là các sản phẩm gạch ngói phục vụ ngành xây dựng không yêu cầu về tính thẩm mỹ nên người ta thường dùng các loại đất sét thường để sản xuất.

Ông cha ta thường có câu :

“Trên trời có đám mây xanh

Ở giữa mây trắng, xung quanh mây vàng

Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây”

Loại đất set thường có nhiều mà khác nhau như trắng, xám, nâu, đỏ…tùy vào tạp chất có lẫn trong đất sét. Thành phần chính của đất sét thường là silicat ngậm nước. Thành phần cơ bản của đất sét thường có tỉ lệ:

Oxit silic: 40 – 60 %
Cát tự do: 15 – 30 %
Oxit nhôm: 8 – 22 %
 Oxit sắt: 1 – 7 %
 Oxit canxi: 0.5 – 4.5 %
Oxit magie: 0.5 – 3 %
Tùy vào điều kiện đất từng vùng khác nhau mà tỉ lệ các loại oxit trong thành phần của đất sét khác nhau. Như đất sét ở vùng Thổ hà có lượng oxit nhôm 21,2% tạo cho đất có màu xám. Đất sét vùng Hà Đông có lượng cát tự do cao tới 27,1 %. Đất sét vùng Kiến an có hàm lượng oxit silic cao từ 63 – 66 %.

Nguyên liệu sản xuất gốm sành nâu

Gốm sành nâu hiện nay đã ít được sử dụng rộng rãi như trước. Các sản phẩm sành nâu hiện nay chủ yếu là các vật dụng dùng chứa đựng như chum, lu, chai lọ…chúng được sản xuất từ loại đất sét thường nhưng chất lượng cao hơn. Là loại đất sét thường nhưng đã được loại bỏ phần lớn các tạp chất có trrong đất.

 Nguyên liệu sản xuất gốm sành nâu thường được khai thác tại địa phương. Việc làm đất nguyên liệu ở mỗi cơ sỏ có khác nhau đôi chút tuy nhiên cơ bản vẫn gồm các bước sau: đất nguyên liệu được đưa về và băm nhỏ, cho thêm nước, rồi dùng chân đạp cho thật nhuyễn và loại bỏ các tạp chất như rác, sạn,…Khi đất được đạp dẽo nhuyễn sẽ dồn thành đống rồi che lại ủ một thời gian trước khi đưa vào sản xuất.
Đất nguyên liệu dùng cho loại gốm có tráng men đòi hỏi phải sơ chế kĩ hơn đất làm loại gốm không tráng mem. Mỗi loại đất nguyên liệu ở từng vùng khác nhau sẽ cho ra hình thái sản phẩm và chất lượng sản phẩm khác nhau.

Nguyên liệu sản xuất sành xốp và sành trắng

Sành xốp và sành trắng là sản phẩm đòi hỏi chất lượng tốt, tính thẩm mỹ cao chính vì vậy nguyên liệu để sản xuất sành xốp và sành trắng không thể dùng loại đất sét thường mà phải dùng loại đất sét trắng hoặc cao lanh. Các mỏ cao lanh ở Việt Nam tập trung ở các tỉnh miềm bắc như : Hải Dương, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc…ở miền Trung và Tây Nguyên tập trung ở các tỉnh quảng Nam, Lâm Đồng…ở miền Nam chủ yếu ở Đồng Nai, Bình Dương…( làng gốm Lái Thiêu Bình dương, làng gốm Tân Lập phước)

Bạn quan tâm : •  cơ sở sản xuất gốm sứ theo yêu cầu Bình Dương 

Để sản suất gốm sành xốp và gốm trắng người ta cần chuẩn bị đất sét trắng và cao lanh sau đó trộn chúng lại với nhau theo một tỷ lệ nhất định. Để chuẩn bị đất sét trắng người ta mua đất nguyên liệu về cho bào bể nước 3-4 tháng cho đất ngậm nước và dẻo.

Sau đó trộn đất cho đều và dồn thành đống để tiếp tục dẫm cho đất nhuyễn. Tiếp đó người thợ dùng nể cắt thành lát mỏng từ ngoài vào, vừa cắt vừa loại bỏ tạp chất. Sau đó người ta tiếp tục dẫm cho đất thêm nhuyễn và dồn đống.

Đối với đất cao lanh, sau khi mua về đất được để khô và làm tơi cho vào bể lắng 3 ngăn. Ở ngăn đầu người ta dùng dụng cụ sục cho đất hòa tan vào nước, để lắng rồi cho phần đất mịn ở phía trên qua ngăn thứ 2. Khi bề ở ngăn 2 đầy người ta để phần đất mịn lắng xuống dưới sau đó lấy bớt nước ra và chuyển bùn ra ngăn 3. Ở ngăn 3 người ta hút nước đến khi bùn có độ dẽo để thành hình. Sau đó người ta trộn với đất sét trắng theo tỷ lệ 75% cao lanh, 25% đất sét trắng. Tùy cơ sở mà tỷ lệ này có có thay đổi đôi chút

Nguyên liệu sản xuất đồ sứ

Sản phẩm đồ sứ là sản phẩm cao cấp nhất của nghề gốm vì thế nguồn nguyên liệu làm sứ phải được chuẩn bị rất kỹ và có tiêu chuẩn cao. Sảm phẩm sứ cũng được làm từ đất sét trắng, cao lanh giống nguyên liệu làm gốm trắng và cần thêm các nguyên liệu đá như trường thạch, thạch anh, hoạt thạch, đá vôi…
Các loại đá nguyên liệu có ở khắp 3 miền đất nước như mỏ thạch khoáng ở Phú Thọ, Quảng Nam, Hải Dương, Lâm Đồng. Thạch anh ở Lào Cai, Thanh Hóa, Bản Thái, Khsnhs Hòa, Lâm Đồng. Các mỏ cao lanh lớn tập trung ở mỏ minh Tân (Hải Dương), Thach Khoáng (vĩnh Phúc), Pren (đà Lạt)
Về nguyên liệu đất sét trắng và cao lanh người ta thường chẩn bị như làm gốm sành xốp, sành trắng. Các loại đá nguyên liệu như đá trường thạch, thạch anh, hoạt thạch được mua về sau đó phân loại bỏ các tạp chất sau đó được ngiền thành dạng bột.

Riêng đá thạch anh cần được nung trước khi nghiền. Sau khi chuẩn bị đủ nguyên liệu gồm đất sét trắng, cao lanh, đá người ta cho phối 3 nguyên liệu này vào máy ngiền bi theo tỉ lệ nhất định. Sau khi được nghiền theo tiêu chuẩn người ta cho vào bể ủ để chuẩn bị cho giai đoạn sản xuất.
 Về cơ bản sứ là một sản phẩm cao cấp của gốm được tráng men . Sự khác biệt của sứ so với các sản phẩm gốm khác là chất lượng nguyên liệu được chuẩn bị kĩ càng và công phu hơn với các tiêu chuẩn cao như về độ ẩm, kích thước hạt nghiền và nhiệt độ nung.
Thành phần hóa học của men gốm  
Trong quá trình sản xuất đồ gốm, để chống thấm ngước và làm mịn bề mặt gốm người ta đã tìm ra một loại chất lỏng để phủ lên bề mặt gốm. Loại chất lỏng đó chúng ta thường được biết với têm gọi là men gốm, chúng ta cùng tìm hiểu thành phần hóa học của men gốm

Vậy  thành phần hóa học của men gốm  của men gốm là gì?

 Hiện nay, có rất nhiều loại men trên thị trường nhưng đâu tiền quay về đầu thể kỷ XIX gần như tất cả loại gốm sứ ở Việt Nam đều sử dụng men chì nhập khẩu từ Trung Quốc. Loại men chì này có công thức là Pb3O4 và nhiệt độ nung khá thấp từ 600 – 700 độ. Tuy nhiên chì là loại hóa chất độc hại cho sức khỏe con người nên hiên nay các sản phẩm gốm sứ dùng trong sinh hoạt của con người không còn sử dụng loại men này. Sản phẩm đảm bảo nhất không chứa chất chì độc hại chỉ có thể là sản phẩm gốm sứ từ làng gốm Bát Tràng

»  Ngày nay có 3 loại men được sủ dụng phổ biến là men tro, men đá và men màu.

( hình ảnh  - tác phẩm gốm sứ Bát Tràng phủ men màu )

Men tro là loại men silicat kiềm có thành phần chủ yếu là tro trấu thành phần hóa học gồm 83% SiO2, 1,2% Al2O3, 2% CaO, 0,7% MgO, 1,8% K2O, 0,9% Fe2O3 trộn lẫn với đá vôi. Trong thế kỷ XX gốm Bát Tràng sử dụng loại men tro một cách rộng rãi theo tỷ lệ: 12 thúng tro 1 thúng vôi, hoặc 10 thúng tro 1 thngs vôi.
Men đá được sử dụng rộng rãi từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỹ XX. Thành phần chính của men đá là đất sét trắng, trường thạch, thạch anh, đá vôi, hoạt thạch chịu nhiệt cao. Gốm Bát tràng sử dụng men đá với một số công thức nhất định như sau:
công thức 1 ( trường thạch 67%, đá vôi 22%, thạch anh 11%), công thức 2 ( trường thạch 42%, thạch anh 28%, đá vôi 18%, cao lanh 12%).
Men màu là loại men lấy chất gốc chay là men tro có vôi và trộn thêm các loại oxit khác nhau để tạo màu như oxit onban, oxit titan, oxit crom, oxit sắt….Một số màu men được sử dụng phổ biến hiện nay như: men màu lam thẫm (men tro 90%, oxit coban 10%), men màu vàng (men tro 80%, oxit titan 20%), men nâu ( men tro 81%, oxit titan 5%, oxit sắt 14%), men màu đen (men tro 25%, oxit crom 13%, oxit sắt 12%, oxit coban 25%)…

Trên đây là cái nhìn tổng quan về nguyên liệu để sản xuất gốm ở Việt Nam và tìm hiểu sơ bộ về khái niệm men gốm và thành phẩn hóa học của men gốm cũng như một số công thức pha chế men. Mỗi Cơ sở sẽ có một công thức pha chế men riêng và cách xử lý nguyên liệu riêng đó là bí mật gia truyền nên những công thức riêng này thường được giữ bí mật, trong đó có thể kể đến các công thức men gốm gia truyền của các nghệ nhân nổi tiếng làng gốm Bát Tràng như  Phạm Đạt và Trần Độ..

Dưới đây là tác phẩm của nghệ nhân Phạm Đạt Bát Tràng hiện đang được mọi người yêu thích

Có thể bạn quan tâm đến :

»   xưởng chuyên đặt sản xuất ca sứ lý sứ theo yêu cầu tại tphcm 

»   Nhận đặt sản xuất gốm sứ theo yêu cầu - công ty sứ Việt Nam